50 jaar gewestplan: de kaart die Vlaanderen vormde
In 1976 werden in Vlaanderen de eerste gewestplannen vastgesteld. Vijftig jaar later bepalen die kaarten nog altijd voor een groot deel waar we mogen wonen, werken, ondernemen en waar de open ruimte blijft. Wie vandaag een bouwgrond koopt, een woning verbouwt of een bedrijfsproject plant, botst vroeg of laat op de vraag: wat zegt het gewestplan? Tijd om terug te blikken op een halve eeuw ruimtelijke ordening en te kijken wat het gewestplan vandaag nog betekent.
Van wet op de stedenbouw tot gekleurde kaart
De basis werd gelegd door de wet van 29 maart 1962 op de ruimtelijke ordening en de stedenbouw. Die wet voerde een systeem van plannen van aanleg in: gewestplannen voor grote gebieden, aangevuld met algemene en bijzondere plannen van aanleg op gemeentelijk niveau.
Het duurde tot het midden van de jaren '70 voor de eerste gewestplannen definitief werden vastgesteld. Tussen 1976 en het begin van de jaren '80 kreeg heel Vlaanderen zo een gebiedsdekkende bestemmingskaart. Dat was een mijlpaal: voor het eerst lag voor elk perceel vast waarvoor het mocht dienen.
Hoe het gewestplan werkt
Het gewestplan deelt het grondgebied op in bestemmingszones, elk met een eigen kleur en eigen voorschriften. De bekendste:
| Kleur | Bestemming |
|---|---|
| Rood | Woongebied |
| Gearceerd op rode grond | Woonuitbreidingsgebied |
| Paars | Industriegebied |
| Geel | Agrarisch gebied |
| Groen | Natuur- en bosgebied |
| Blauw | Gebied voor gemeenschapsvoorzieningen en openbaar nut |
De bestemming bepaalt wat er op een perceel vergund kan worden. Een woning bouwen in agrarisch gebied is in principe niet mogelijk; een bedrijf vestigen in woongebied kan alleen onder voorwaarden.
Een plan dat voortdurend wordt bijgestuurd
Het gewestplan is nooit een statisch document gebleven. Al van bij de start werd het lokaal verfijnd en aangevuld.
Onder de wet van 1962 gebeurde dat via algemene plannen van aanleg (APA's) en bijzondere plannen van aanleg (BPA's). Gemeenten konden zo binnen het kader van het gewestplan meer gedetailleerde voorschriften vastleggen voor een wijk, een bedrijventerrein of een dorpskern.
Met het decreet op de ruimtelijke planning van 1999 kwam er een nieuw systeem: het ruimtelijk uitvoeringsplan (RUP). RUP's worden opgemaakt door het Vlaamse Gewest, de provincies en de gemeenten, en kunnen de voorschriften van het gewestplan of van een BPA vervangen. Vandaag is het RUP het centrale instrument om bestemmingen te wijzigen.
Het resultaat is een lappendeken: op sommige plaatsen geldt nog het oorspronkelijke gewestplan, elders een BPA of één of meerdere RUP's.
De uitdagingen van vandaag
De gewestplannen weerspiegelen de keuzes van de jaren '70. Er werd ruimte bestemd voor wonen en industrie, met grote woonuitbreidingsgebieden als reserve voor de toekomst. Vandaag kijken we anders naar ruimte:
- Open ruimte beschermen: Vlaanderen wil het bijkomend ruimtebeslag sterk afbouwen. Niet elke harde bestemming op het gewestplan past nog in die ambitie.
- Water en klimaat: sommige zones die ooit als woon- of bedrijfsgrond werden ingekleurd, blijken overstromingsgevoelig.
- Woonuitbreidingsgebieden: deze reservezones staan sterk ter discussie. Of en hoe ze nog ontwikkeld kunnen worden, hangt steeds meer af van lokale beleidskeuzes en bijkomende planning.
- Planschade en planbaten: wanneer een bestemming wijzigt, kan dat financiële gevolgen hebben voor eigenaars, in beide richtingen.
De vraag is dus niet of het gewestplan wordt bijgestuurd, want dat gebeurt al decennia. De vraag is hoe snel en hoe gericht dat gebeurt.
Wat betekent dit voor u?
Omdat er vaak meerdere plannen over elkaar heen liggen, volstaat een blik op het gewestplan zelden. Bij een aankoop, verkoop of bouwproject loont het om na te gaan:
- Welke bestemming het perceel heeft volgens het gewestplan.
- Of er een BPA of RUP geldt dat het gewestplan verfijnt of vervangt.
- Welke vergunningen er in het verleden voor het perceel werden afgeleverd.
- Of er andere beperkingen spelen, zoals watergevoeligheid, erfgoed of rooilijnen.
Veel van deze informatie vindt u in het Geoloket van de Vlaamse overheid en in de vastgoedinformatie die de gemeente aflevert. Twijfelt u over de interpretatie? Laat u dan tijdig adviseren.
Vijftig jaar en nog altijd actueel
Het gewestplan heeft Vlaanderen een halve eeuw lang structuur gegeven. Het is verfijnd, aangevuld en op veel plaatsen vervangen, maar het blijft een onmisbaar vertrekpunt voor wie met ruimte en vastgoed bezig is.
Heeft u vragen over de bestemming van een perceel of over de mogelijkheden van uw project? Neem gerust contact met ons op.
